Over de wisselwerking tussen werkelijkheden: dans van Shiva.

Presencing en liminaliteit

Het is niet eenvoudig om zekerheden en overtuigingen los te laten om in een periode van onzekerheid (niet zeker weten) en onwetendheid (zeker niet weten) te verkeren. Dit geldt niet alleen voor personen maar ook voor levende systemen waartoe we behoren, zoals groepen, organisaties en de maatschappij. Maar het doormaken van zo’n periode is nodig om tot fundamentele veranderingen te kunnen komen met nieuwe beelden, overtuigingen, patronen en verhoudingen. Zo’n periode van onzekerheid en onwetendheid ligt volgens het bekende U-model in de zogenoemde presencing fase. Presencing is een samenvoeging van presence en sensing; het verwijst naar het totaal aanwezig zijn in het hier en nu, zintuigelijk en intuïtief. Deze noodzakelijke fase ligt aan de onderkant van de U waar we als het ware door het oog van de naald moeten gaan om de nieuwe werkelijkheid te ontwaren (Theory U, O. Scharmer). Deze lastige periode waarin we iets achterlaten terwijl we het nieuwe nog niet voor ogen hebben, wordt ook liminaliteit genoemd, ofwel grens, doorgang of grenzeloze ondertussen (Tricky Tijden, J. Kramer).

Kleine eilanden van coherentie

Doordat tijdens presencing of liminaliteit de huidige werkelijkheid en ordening wegvallen komt een levend systeem in een kritisch instabiele fase van chaos. Chaos als ervaring van de veelheid van dingen die zich aandienen zonder dat hier nog betekenis aan kan worden gegeven. Deze kritisch instabiele fase van chaos is van levensbelang voor het ontstaan van een nieuwe ordening; het betekent een verandering van het levende systeem in het kader van de evolutie (zie blogartikel ‘De tweesprong in organisatieontwikkeling’). De kans op de nieuwe ordering en succesvolle verandering is groter wanneer er in de chaos zogenoemde ‘kleine eilanden van coherentie’ ontstaan (I. Prigogine). Kleine groepjes of communities die elkaar in de onderlinge samenhang beïnvloeden en versterken. Dat is ook precies het idee achter de burgerinitiatieven in de maatschappij en de startups van organisaties. Deze ontstaan van onderop met het streven naar impact die door de samenhang uiteindelijk groter is dan die van de som van afzonderlijke initiatieven (zie blogartikel ‘Wat organisaties kunnen leren van burgerinitiatieven’).

Emergentie en ‘adaptive space’

Vele hoopvolle burgerinitiatieven en startups kennen een redelijk goede samenhang en proberen elkaar waar mogelijk onderling te versterken. Het grote probleem voor deze initiatieven is dat ze in de tijd in toenemende mate worden belemmerd door met name de structurele aspecten van de oude ordening, zoals regelgeving, contracten, businessmodellen en infrastructuur. Er is veel energie gestopt in de initiatieven en hun samenhang waarbij er een gat ontstaat met de oude ordening. Dit gat betreft de mentale en relationele aspecten, maar het zijn met name de structurele aspecten die steeds lastiger zijn te overbruggen. Inzicht in de aanpak van dit probleem kunnen we vinden in de complexiteitstheorie. Dit inzicht betreft de vier overlappende fases in het proces van emergentie (zie blogartikel ‘No solution, only evolution! … het vervolg‘). In het bijzonder gaat het om derde fase van formatie, waarin vroegtijdig een ‘adaptive space’ wordt gecreëerd voor de afstemming en overbrugging van de nieuwe met de oude ordening. Graag geef ik een nadere toelichting wat dit betekent voor de burgerinitiatieven en voor de startups van organisaties.

Kleine eilanden van overeenkomst

Naast de onderlinge afstemming en samenhang tussen de initiatieven van de nieuwe ordening, dient er ook een goede afstemming en samenhang te zijn met de oude ordening. Dit krijgt vaak minder aandacht en gaat pas een rol spelen wanneer er structurele weerstand van de oude ordening komt. Om dit te voorkomen dient er van begin af aan een goede afstemming en samenhang te zijn tussen de nieuwe en de oude ordening. Hiervoor worden in een ‘adaptive space’ zogenoemde kleine eilanden van overeenkomst gecreëerd, die bestaan uit vertegenwoordigers van de nieuwe en de oude ordening. Het doel van de kleine eilanden is zogenoemd ‘pooling’, ofwel het samenbrengen van de overeenkomsten en de verschillen tussen beide ordeningen en werkelijkheden. In de wisselwerking tussen beide ordeningen en werkelijkheden wordt bekeken hoe de meest belangrijke verschillen overbrugd kunnen worden. Wanneer er overeenkomsten op de eilanden ontstaan worden deze gepresenteerd aan de nieuwe en aan de oude ordening.

Wisselwerking tussen werkelijkheden: dans van Shiva

Voor het succes van burgerinitiatieven en dat van startups zijn een tweetal essentiële voorwaarden genoemd: kleine eilanden van coherentie en kleine eilanden van overeenkomst. De nieuwe ordening en werkelijkheid komen dus niet zozeer van de initiatieven zelf, maar van de samenhang van initiatieven en uit de ‘pooling’ met behulp van de eilanden van overeenkomst. Het gaat dus om de voortdurende wisselwerking tussen de nieuwe en oude ordening en werkelijkheid. Een wisselwerking tussen chaos en orde ofwel tussen creatie en destructie hetgeen de essentie van evolutie wordt genoemd. Deze voortdurend ritmische wisselwerking wordt gesymboliseerd door de kosmische dans van de hindoeïstische godin Shiva. De dans van Shiva herinnert ons eraan dat de diverse ordeningen en werkelijkheden slechts tijdelijk van aard en niet van fundamentele betekenis zijn. Ze zijn slechts een energetisch onderdeel in een onophoudelijke stroom van verandering in het kader van de evolutie (De Tao van Fysica, F. Capra).

Voor nadere informatie over emergentie met de derde fase van formatie in ‘adaptive space’, zie blogartikel ‘No solution, only evolution! … het vervolg’.